Katholicisme theologie secularisatie concilie
Interview met kardinaal Ratzinger, gegeven aan L'Express in maart 1997.
( uit L'Express van 25/04/2005 )
Gesprek voorgesteld door Michel Cool
In maart 1997, toen hij verklaarde zijn functies in Rome te willen opgeven, had Joseph Ratzinger ons een gesprek toegezegd. Om te praten over leer en... het opvolger van Johannes Paulus II
In Frankrijk bent u de duivel voor progressieve christenen, die u verwijten dat u het concilie begraaft. Vindt u dit debat verouderd?
We zijn in de tweede generatie van het concilie. Voor hen behoort Vatican II al tot de geschiedenis, ook al blijft zijn boodschap actueel. Hun relatie met het concilie is dus anders dan die van de generatie die het heeft meegemaakt. Die generatie verdeelde zich al vanaf het begin in twee tegenstrijdige interpretaties: een hervormingsgerichte, die de kerk wilde vernieuwen, maar binnen trouw aan haar geschiedenis en het grote bericht van Christus. En een revolutionaire, die het verleden veroordeelde en de kerk opriep om zich in te zetten voor de creatie van een nieuw wereldbeeld van broederschap en vrede. Deze beloften van een nieuw wereldbeeld fascineerden natuurlijk de jongeren van 1968. Het historische falen van deze revolutionaire ideologie heeft ons laten zien hoe deze beloften kunnen eindigen: in slavernij! De huidige jonge generatie begrijpt dit zeer goed. Daarom is er nu meer bereidheid om te erkennen dat de hervormingsweg van het concilie een kans is voor de mensheid en voor de kerk.
«Morgen zal een paus dringend nodig zijn die ons herinnert aan de geestelijke grondslagen van ons leven»
Bent u niet strenger geweest tegen de theologie van bevrijding dan tegen aanhangers van bisschop Lefebvre?
In tegenstelling tot het «lefebvrisme», dat fundamenteel anachronistisch is, paste de theologie van bevrijding zich aan in een beweging uit onze tijd. Onze waakzaamheid nam toe, ook omdat ze veel hoop en idealisme wekte bij de jeugd. Natuurlijk moeten christenen hun geloof realiseren in de politieke en sociale wereld, vooral in contexten van armoede en onrechtvaardigheid. Maar de politisering van de theologie en de theologisering van de politiek zijn gevaarlijke en onaanvaardbare afwijkingen. Ik ben zelfs altijd verbaasd geweest dat de verdedigers van secularisatie zich niet meer kritisch uitlaten tegenover de eisen van de theologie van bevrijding om de politieke wereld te domineren!
Maakt u zich geen zorgen over de samensmelting tussen traditionalistische katholieken en het Front National?
Zoals bij de theologie van bevrijding is dit een onaanvaardbare identificatie van het christelijke geloof met een politiek regime. Deze twee stromingen zijn radicaal tegenover elkaar, maar maken dezelfde fout: het geloof identificeren, voor de ene, met een revolutionaire ideologie, en voor de andere, met een totalitaire, integristische regering. Bij de lefebvrisme moet men echter onderscheid maken tussen een harde kern, die fundamenteel vijandig is tegenover het concilie, en gelovigen die de nostalgie voelen voor een meer contemplatieve liturgie.
De Fransen stemmen regelmatig voor abt Pierre, zuster Emmanuelle en bisschop Gaillot. Vindt u het niet vervelend dat dezelfde mensen het Vaticaan kritiseren op morele kwesties?
Ik denk dat hun inzet voor de armen en uitgestoten mensen terecht wordt bewonderd. Hun vrijheid van meningsuiting fascineert ook zeker. Vooral wanneer ze uitgaan van een bisschop die zich tegen de autoriteit verzet! Daarom moet de populariteit van deze figuren worden gecorregeerd. Ze weerspiegelen niet het volledige beeld van het Franse katholicisme: bijvoorbeeld de grote aantrekkingskracht van kloosters, pelgrimages en religieuze levens... En bovendien werd de paus echt met meerderheid van stemmen verwelkomd tijdens zijn bezoek vorig jaar [1996] in Frankrijk.
Bisschop Gaillot wil dat de kerk zijn charisma als bisschop van de uitgesloten erkent. Wat denkt u daarvan?
Zijn intentie om getuige te zijn van het evangelie bij de uitgesloten is positief. Maar een pastoor van de kerk moet vooral de nederigheid hebben om aanwezig te zijn voor zijn schapen in zijn diocese. Met name bij diegenen die lijden en persoonlijke hulp van de bisschop nodig hebben. Hij heeft zelf erkend dat hij dit charisma niet bezit, wat de beslissing van het Heilige Stoel rechtvaardigt. Hij zegt een ander te hebben. Maar hij moet dat nog beter omschrijven.
Vreest u dat katholieken hun ziel verliezen door te onderhandelen met andere religies, zoals het boeddhisme?
De dialoog tussen religies is noodzakelijk in een wereld die zich steeds meer uniformiseert. Maar het gevaar is dat er een oppervlakkige dialoog ontstaat. Want de relativisme dat nu de geesten heeft overgenomen, leidt tot een soort moreel en intellectueel anarchisme dat mensen ertoe brengt geen unieke waarheid meer te accepteren. Iemand die zijn waarheid verkondigt, wordt nu geacht intolerant te zijn. Maar een echte dialoog is geen beweging in het niets. Hij heeft een doel: de gemeenschappelijke zoektocht naar de waarheid. Een christen kan niet afstand doen van zijn kennis van de waarheid, die hem is opengelegd in Jezus Christus, de enige zoon van God. Als het boeddhisme aantrekt, is dat omdat het lijkt op een mogelijkheid om het oneindige te bereiken, geluk zonder concrete religieuze verplichtingen. Een soort spiritueel zelfbevrediging. Iemand had in de jaren vijftig juist voorspeld dat de uitdaging voor de kerk in de 20e eeuw niet het marxisme zou zijn, maar het boeddhisme.
**
Wat zegt u tegen een katholiek die getroffen wordt door het geloof in reïncarnatie?**
Die heeft in het hindoeïsme een betekenis, namelijk een pad van zuivering. Buiten dat kader is reïncarnatie moreel wrede, omdat deze eeuwige terugkeer naar het aardse leven lijkt op een hel.
Is de Franse secularisatie een exporteerbaar model voor de relatie tussen staat en godsdienst, inclusief de islam?
Zij is al uitgebreid in Europa en Latijns-Amerika. Maar secularisatie is noch perfect noch onveranderlijk. De westerse seculaire samenlevingen respecteren momenteel zondag, feestdagen en het christelijke kalenderjaar, en het monogame huwelijk. Maar niets zegt dat op een dag deze fundamentele elementen van ons maatschappelijk leven niet zullen worden teruggedrongen. Bovendien kan de islam niet afstand doen van zijn intrinsieke wil om een doorslaggevende rol te spelen in het openbare bestel. Als hij momenteel in de seculaire samenleving is ingebed, kan men dan zeggen dat deze situatie definitief is? Ten slotte denk ik dat een absolute neutrale staat niet serieus kan garanderen van vrijheid en tolerantie in een samenleving als hij zelf niet hoogstwaardige morele en menselijke waarden vertegenwoordigt. Om al deze redenen is secularisatie geen definitief erfgoed.
Begrijpt u dat president Chirac kritiek heeft gekregen omdat hij voor de camera’s communieerde?
Een politicus mag zijn geloof in een pluralistische democratische samenleving niet opleggen aan zijn medeburgers. Maar hij mag ook niet schizofreen worden. Discréetie moet politici leren een kunst van spreken die hen tegelijkertijd in staat stelt de democratische en pluralistische structuren te respecteren en hun persoonlijke leidraad in het leven te tonen.
Welk profiel verwacht u van de opvolger van Johannes Paulus II?
Niemand had Jean XXIII verwacht na Pius XII. Minder nog de huidige paus na Johannes Paulus Ier. Ik zal dus geen voorspellingen doen. Wel blijft het pausdom drie essentiële missies vervullen. Allereerst moet het toezien op de eenheid van de katholieken in de kerk en in de wereld. Daarna moet het de dialoog tussen het christendom en andere religies bevorderen: de paus zal altijd de bouwmeester van de ecumenisme zijn, omdat hij over een wereldwijde autoriteit beschikt die geen ander religieus functionaris of orgaan bezit. Ten slotte moet hij de stem zijn van ethiek en godsdienst in een wereld die wordt beheerst door wetenschap en techniek. Morgen, in een anonieme en bureaucratische omgeving, zal een gezichtsloze instelling dringend nodig zijn: een paus die ons herinnert aan de geestelijke grondslagen van ons leven.
Overgedragen door Régis Xhardé op 7 mei 2005
Terug naar Gids Terug naar startpagina
Aantal bezoeken sinds 7 mei 2005: