Iets raars in Antarctica, en ijskoude herinneringen
Heeft iemand een idee?
17 - 18 mei 2009
Ik had kort na het online zetten van Google Earth al gewezen op hoe gemakkelijk deze beelden te manipuleren zijn, en met voorzichtigheid moeten worden bekeken, omdat ze ons makkelijk kunnen laten een blaas voor een lantaarn houden. Ik geef daarom niet vaak alles door wat lezers vreemd vinden op mijn site. Toch heeft mevrouw Ludovic Ferry me onlangs op een bijzonder raar beeld gewezen.
Google Earth-link: http://eratest.free.fr/truc_antarctique.kmz
Google Maps-link: http://maps.google.fr/maps?ll=-66.603462,99.720033&z=17&t=h&hl=fr
Hier zijn de bijbehorende afbeeldingen, op verschillende vergrotingen. Google Earth brengt ons naar een punt aan de rand van het Antarctisch continent:
We kijken recht op de Zuid-Atlantische Oceaan:
We naderen:
Nog dichter, een strook land komt tevoorschijn ......
We duiken af op deze onthulde strook land .....
En bij maximale resolutie krijgen we dit:
Links onderin zien we de schaal van deze rommel: enkele tientallen meters. We vergroten:
Ik heb een figuur getekend die eruit zou zien als een man die rechtop staat op wat eruitziet als een sneeuwplaat, een ijsplaat die het land of gesteente bedekt. Ik heb deze zwarte verticale lijn zelf getekend!
18 mei 2009
Frédéric Unternahr meldt dat er een vergelijkbare vorm te vinden is ten noordoosten van deze plek. Google Earth mengt satellietbeelden met luchtfoto’s, die gedetailleerder zijn. Daardoor ontstaan soms regio’s met scherpe randen naast wazige regio’s. Ook hier zijn we zuidelijk van een "wazige" regio, waarvan de rand linksboven zichtbaar is.
Opnieuw lijkt het op een soort afgrond die ongeveer zeventig meter meet in zijn grootste afmeting en veertig tot vijftig meter in de kleinste. Als iemand een verklaring heeft, laat het me weten. Ik geef mijn handen op: ik weet het niet...
Een paar decennia geleden was ik met mijn zoon Jean-Christophe in IJsland, samen met het team van Maurice en Katia Kraft (overleden, verbrand door een heet gaswolk, samen met 39 anderen, op 3 juni 1991, toen ze de uitbarsting van de vulkaan Mont Uzen in Japan bijwoonden). Daar leerde ik hoe je geysers weer tot leven kunt brengen door een flesje afwasmiddel in hun uitlaat te gieten, wat het kookpunt aan het begin van de kolom verlaagt. Ik maak hier een korte afwijking die niets te maken heeft met deze foto. Een geysers is een waterkolom die aan de basis in contact staat met een warmtebron. Periodiek wordt het kookpunt bereikt aan de onderkant van de waterkolom. Er vormt zich dan een dampbel die omhoog stijgt. In Wikipedia zie je dat er verschillende soorten geysers zijn. Ik kan alleen praten over de geysers die ik zelf heb gezien, die boven een klein meer stonden dat groen was van de algen die bij deze hoge temperaturen leven.
Wanneer de bel de vloeistofoppervlak doorbreekt, stijgt het water krachtig op. Een krachtige geysers kan het oppervlak van het kleine meer soms meer dan een halve meter verhogen. Vervolgens barst de top van deze waterheuvel open en ontsnapt de stoom verticaal. Alles gebeurt zeer snel, in minder dan een seconde. Wanneer je de geysers met afwasmiddel weer tot leven brengt – een truc die alle vulkanologen kennen en toepassen – schijnt de geysers honderdduizenden zeepbellen uit te stoten, een onvergetelijk spektakel.
We waren naar IJsland gegaan, mijn zoon en ik, na het lezen van het boek van Jules Verne: Reis naar het middelpunt der aarde. Je herinnert je dat de helden daar een manuscript vinden dat ze ontcijferen, geschreven door Aarne Saknudsen (als mijn geheugen me niet bedriegt). Ik geloof dat het tekst luidde:
- Ga naar de krater van Sneffels en je komt bij het middelpunt van de aarde.
We gingen alle kraters binnen die we konden vinden, zonder het specifieke ingangspunt uit het boek te herkennen. Ik herinner me... zoveel dingen. Van een vulkaan waarvan de kegel volledig bestond uit blokken obsidiaan (zwart glas van een prachtig effect). Deze scherpe stof gebruikten de inwoners van Midden-Amerika, zoals de Azteken, als wapen, door het aan te lijmen op houten zwaarden met hars, die niet standhielden tegen de staalzwaarden van de conquistadores. Ik herinner me de groene wateren van de krater van Laki, waar we hadden gezwommen. Een prachtige, gigantische zwembad van warm water, waar je het bodem niet kon raken zonder je voeten te verbranden.
In IJsland zijn er delen van de kust die alleen uit samengeperste as bestaan en die door stroompjes naar believen worden gesneden:
Hier een stuk klif met guillemots.
Guillemots zijn zeevogels van de grootte van duiven. Ze nestelen in holten die ze hier gemakkelijk kunnen graven. Ze hebben een mesachtige snavel en een lang tong, waarmee ze kleine visjes tussen hun snavel en het bovenste gedeelte van hun bek kunnen opbergen. Ze kunnen er drie of vier tegelijk bewaren en blijven vissen. Ze zijn de pterosauriërs van nu, die waarschijnlijk hun snavel op dezelfde manier gebruikten, terwijl hun lange achterste krans als tegenwicht fungeerde (en niet als stuurbord, zoals nog steeds sommige paleontologen denken, die nooit een vliegtuig met beweegbare vleugels hebben gemaakt).
We zijn per boot naar het eiland Heimaey gevaren, amper een jaar na de uitbarsting van de vulkaan Helgafell in januari 1973, die toen werd beschouwd als "het prototype van een uitgebrande vulkaan" door de houder van de leerstoel vulkanologie aan de universiteit van Reykjavik. Hij had het nog dezelfde dag voor de uitbarsting gezegd (authentiek). Hier is een tekening die ik tijdens de boottocht maakte:
Op weg naar het eiland Heimaey
De herinneringen komen terug, zo gaat dat. Mijn pen is wispelturig. Ik kom uiteindelijk wel terug op het hoofdonderwerp, aan het einde...
Dit is mijn kaart:
Let op de naam van dit dorp: Kirkjubaejarklaustur (uitgesproken in één adem)
Helgafell had as uitgeblazen en lava uitgekotst, die begon het kleine havenplein van het eiland te verstoppen. Een ware ramp voor de inwoners, die toen het hoogste inkomen per hoofd van de bevolking ter wereld hadden, na de inwoners van Koeweit. Het eiland Heimaey ligt namelijk vrijwel op het middelpunt van een van de visrijkste gebieden ter wereld. De vissersboten hoefden maar te vertrekken, een rondje om het eiland te varen, en kwamen terug met volle ruimtes, die de vismeelinstallatie voedden.
Het eiland Heimaey. Rechts de lava-uitstroom van januari 1973, die veel huizen bedekte
De uitbarsting was niet hevig, maar aanhoudend. Op de foto zie je de lava-uitstroom die 25% van de bebouwing bedekte, waar toen 5000 mensen woonden. Daar is een huis dat je kunt bezoeken, waarvan de eigenaar vanaf zijn terras voor de uitbarsting een prachtig uitzicht had op de baai. Het huis is intact, maar de gestolde lava vormt nu een dichte muur op slechts vijftig centimeter afstand van de ramen, wat de waarde ervan zeker flink heeft doen dalen. Er waren enkele grappige momenten. De rijke inwoners hadden een vrachtwagen gehuurd om hun rijkdommen te verplaatsen. Er waren veel sportwagens, zoals Ford Mustangs, die de eilandbewoners gebruikten op de 4 km lange weg van het eiland om sigaretten te kopen of vrienden te bezoeken. Ze stapelden al hun rijkdommen in de vrachtwagen. Andere huurden een tweemotorig vliegtuig. Toen er een grote aswolk uitbrak, konden de vleugels van de vliegtuigen geen zware negatieve lasten dragen. Deze mensen hadden geen tijd om de vleugels te reinigen, die zich op de grond boogden. De vrachtwagen zonk in de haven met zijn sportwagens en kleuren tv’s.
De mensen van Vestmaneyar, de stad hierboven, zijn extreem xenofobisch. Een echte recordhouder. Met tekeningen kom ik overal ter wereld uit. Daar ging ik een paar tekeningen maken in de vishaven. Hieronder een pen-tekening van een prachtige vissersboot (ik zeg pen, maar het is gewoon een balpen):
De eigenaar komt eraan en vraagt me (in het Engels) of ik de tekening wil verkopen. Ik antwoord:
- Het is uw vissersboot, dat begrijp ik wel. Ik stel het volgende voor: ik verkoop hem niet aan u. Ik geef hem cadeau. Maar in ruil daarvoor nodigt u me uit voor een kopje koffie bij u thuis.
De man wordt bleek, zegt dat mijn prijs zijn prijs is, dat hij er 50 dollar, 100 dollar, meer als nodig zou kunnen betalen... (de tekening was redelijk goed, moet ik zeggen)
Maar ik hield vol. Een kopje koffie bij hem thuis, of niets. Ik voelde dat hij woedend was. Maar hij koos ervoor om deze tekening van zijn boot te laten gaan in plaats van een buitenstaander binnen te laten (wat hem waarschijnlijk zou hebben gediskrediteerd onder zijn buren). Zo is dus de geschiedenis van deze tekening, niet alledaags inderdaad. De enige die ooit een infiltratie heeft gedaan binnen de inheemse bevolking, was mijn zoon Jean-Christophe, die toen zeven jaar was en blond als gerst. Hij wist zich te laten uitnodigen voor een koffie bij een huisje met andere kinderen. Maar kinderen van die leeftijd zijn niet xenofobisch of racistisch. Dat leren de "volwassenen" hen later allemaal.
Laten we terugkeren naar het vulkaanincident. De IJslanders hadden een idee. Ze vroegen een Amerikaanse vliegdekschip, dat in de buurt was, om pompen uit de laadruimte te lenen, en met die pompen begonnen ze de lava met zee water te besproeien, om deze af te koelen en viskeuzer te maken. Dat herinnert me aan een andere verhaal, dat jaren later plaatsvond. Tijdens een of andere CNRS-activiteit zat ik te luisteren naar een voordracht van de vulkanoloog Haroun Tazieff. Rust in vrede. Als je Haroun Tazieff op Wikipedia zoekt, zie je dat er een postzegel naar zijn naam is uitgegeven. Ik heb hem tweemaal ontmoet. De eerste keer was in België, waar hij alpinisme had beoefend. Ik had hem ontmoet tijdens een klim van de Chandeau de Chaleux, hier is een foto, als ik me niet vergis.
Eerste in de touw, van de Chandeau de Chaleux, is mijn vriend Jean Lecomte
De tweede keer was tijdens die voordracht bij het CNRS. Hij sprak over vulkanologie en lachte schaterend over de IJslanders die hoopten de lava-uitstroom te vertragen door zee water over de lava te spuiten. Haroun, die bekend stond om zijn grote mond, voegde er met een glimlach aan toe die drie keer rond zijn gezicht liep:
- Het was alsof kinderen op de lava plassen. Dat zei ik hun meteen!
Inderdaad, dat had hij gezegd. Maar de IJslanders, die geen zin hebben in onzin, deden er niet lang over. Ze stuurden hem meteen in het eerste vliegtuig terug en verboden hem ooit nog op hun eiland te komen. En inderdaad, Tazieff had gelijk. Het besproeien maakte de lava viskeuzer en de uitstroom dikker. Dankzij dit systeem ontweken de bewoners van Vestman net op tijd dat hun "massief gouden" haven zou worden afgesloten. Maar als je foto’s zoekt, zie je dat het bijna mis ging. Ik wilde Tazieff niet in verlegenheid brengen, dacht ik, en had al genoeg vijanden zonder nog meer in de vulkanologie.
Ah, ik heb nog een lekkere anekdote over deze zuidwestelijke regio van de Atlantische Oceaan, dicht bij IJsland. Op de kaart zie je (bijna) vermeld het eiland Surtsey. Het begon op 14 november 1963, op 18 km ten zuidwesten van het eiland Heimaey:
Voor de opkomst van het eiland Surtsey: stoom en gassen
Opkomst van de top van de onderzeese vulkaan
De vulkanische wolken zijn het toneel van intens elektrisch geweld
De stofdeeltjes worden elektrisch geladen terwijl ze in de gassen draaien, waardoor potentiaalverschillen van honderden miljoenen volt ontstaan. In bliksemwolken zijn het kleine ijskristalletjes die zich laden, terwijl ze "vallen" in opwindingen van warme lucht. Dezelfde potentiaalverschillen, dezelfde effecten. Wanneer deze kristallen groot genoeg worden, ontsnappen ze aan de wolk en vallen naar beneden. Omdat de temperatuur daar hoger is, veranderen ze in ... regendruppels. In sneeuw of hagel als de temperatuur onder nul blijft tot aan de grond (neerslag). Dit geeft een klein idee van het elektrische geweld dat heerste op de jonge aarde, wat leidde tot de synthese van aminozuren (het experiment van Stanley Miller).
Schema van dit soort uitbarsting
Een eiland dat aan het ontstaan is
Voor de onderzeese uitbarsting was de bodem op 130 meter diep. Maar al de volgende dag was er al een eiland gevormd, net als in de strip van Tintin, De Mysterieuze Ster.
Uitgezonderd uit De Mysterieuze Ster van Tintin
Surtsey gaat in uitbarsting. Foto genomen vanaf het eiland Heimaey
Eind januari had de top van het eiland een hoogte van 174 meter, dus 300 meter boven de lokale oceaanbodem. Op 4 april 1964, vijf maanden na het opkomen van het eiland, werd lava aan de oppervlakte uitgestoten:
Surtsey: vloeibare lava stroomt over het eiland
En in de zee
Een van de uitbarstingsopeningen van Surtsey
De westelijke krater
Een eiland snel geïnfecteerd (eerst zeewier, daarna vegetatie uit zaden in vogeluitwerpselen)
Huidige toestand, luchtbeeld
Surtsey is de naam van een reus uit de IJslandse mythologie. Kort daarna kwam een nieuw eiland (alle eilanden van het Vestman archipel zijn ontstaan uit één enkele vulkaanuitbarsting) boven water. Toen maakte het IJslandse parlement zich erover bekend en stelde een halt. Het was niet aan vulkanologen om nieuwe geografische elementen te benoemen, vooral geen eilanden. Men besloot de naam te geven van het dochtertje van Haakon uit Noorwegen, om de banden tussen de twee landen te versterken. Een comité werd gevormd. Ambassadeurs maakten talrijke diplomatieke reizen heen en weer. Er werd een podium gebouwd en toespraken werden in beide talen samengesteld. De media-afdekking werd georganiseerd.
Toen alles bijna klaar was voor de viering, verdween het eiland in één nacht...
Als je de kaart van IJsland bekijkt, zie je een weg langs de zuidkust, net onder de gletsjer van Vatna. Die is begrensd door zwarte asstranden. We hadden een Volkswagen gehuurd en waren met mijn zoon en een jong paar vrienden vertrokken, die zich misschien herkennen bij het lezen van deze regels. Aangezien de weg verlaten was, had mijn zoon, die destijds zeven jaar was, de hele weg gereden. Nou, als ik zeg "rijden"... hij zat op mijn schoot, en ik zorgde voor de pedalen en versnellingen, terwijl hij het stuur vasthield. Het paar zat achterin. Zien dat het meisje een beetje ongerust was, zei hij:
- Het is al een paar maanden geleden dat ik een stuur heb vastgehouden, maar het gaat wel goed, maak je geen zorgen.
Dit is een zelfportret in een hut. Voorop zie je een oerwoud van een witte beer (die waarschijnlijk al lang geleden door een toerist is gestoken). Ik herinner me een wandeling langs zo’n strand, waar grote zeevogels genaamd Sqwass (ik weet de juiste spelling niet meer) nestelden, vrij agressief. Dingen groter dan meeuwen, bruinachtig. Als je over dit uitgestrekte strand liep, was er een nest elk twintig meter. Je voelde je alsof je in de film van Hitchcock "De Vogels" zat. Opeens vlogen de enorme vogels op en begonnen ons aan te vallen. Ze vlogen recht op ons af. Ik maakte foto’s terwijl ik achterover rolde met een "instamatic", een wegwerpapparaat. Helaas heb ik een volledige foto verloren van één van de vogels, waarvan de spanwijdte het hele beeld vulde.
Nou, waar was ik gebleven? Ah ja, dit verhaal over Antarctica!
Het doet me denken aan Vatna. Dat is een gletsjer in een regio waar vulkanisme overal heerst. Bij elke bron van stoom of warme gas, wordt het ijs gesneden. Vatna heeft spectaculaire uitlaatopeningen. Het gat op de foto lijkt op een vulkaanuitlaat. Maar de vraag is: is er vulkanisme in deze hoek van Antarctica? En wat zou dat ding zijn dat gedeeltelijk deze uitlaat bedekt?
Als iemand een idee heeft...